De AWD is een van Nederlands grootste duingebieden en wordt grotendeels gebruikt als waterwingebied voor de regio Amsterdam. Het kent een grote landschappelijke variatie (van zeer open tot zeer dicht) en een rijke flora en fauna. De AWD is toegankelijk voor het wandelpubliek. In dit gebied hebben natuurliefhebbers een unieke mogelijkheid om dit typisch Nederlandse landschap te verkennen

Ligging: Zandvoort, Bloemendaal, Noordwijkerhout, Noordwijk

Omvang: 3500 hectare (incl. 530 ha bos)

Eigendom en beheer: Waternet

Cultuurhistorie

De AWD is ontstaan als onderdeel van het Jonge Duinlandschap, van de 11e tot de 18e eeuw. In feite liggen deze duinen bovenop de duizenden jaren oude strandwallen van het Oude Duinlandschap. Van dit laatste zijn nog sporen te vinden in het zuiden van de AWD, in Sasbergen en bij 't Heitje.

Tot 1850 werden de duinen nog niet intensief gebruikt; er werd gejaagd, gestroopt en er stonden enkele boerderijen. In het Noord-Hollandse deel bewerkten inwoners van Zandvoort tientallen aardappelakkertjes. In 1851 werd met Engels kapitaal de NV Duinwater-Maatschappij opgericht. Het water werd uit de duinen bij Vogelenzang gehaald en door een grote leiding naar de hoofdstad getransporteerd. De waterwinning heeft de AWD beschermd tegen de aanleg van wegen en woonwijken. Aan de andere kant heeft de waterwinning ook een negatief effect op de duinen gehad: de grondwaterstand daalde, waardoor duinvalleien verdroogden; en sinds 1957 werd voedselrijk rivierwater geïnfiltreerd om de waterwinning te vergroten. Sinds 1975 wordt het rivierwater evenwel voorgezuiverd. Getuige de vele bijzondere waterplanten en -dieren behoren de infiltratiegeulen nu tot de schoonste watertypen in Nederland. In 1990 werd formeel vastgelegd dat natuurbeheer de tweede hoofdtaak is van Waternet, naast de drinkwaterwinning.

Resten menselijk gebruik: Veel oude landbouwontginningen zijn nog goed herkenbaar, soms met greppels en al. Ook diverse bunkers uit de Tweede Wereldoorlog zijn nog te zien (de meeste bieden 's winters onderdak aan vleermuizen). De hier en daar aanwezige dennenbosjes zijn in de eerste helft van de 20e eeuw geplant op verlaten akkers en op zandstorten, om verstuiving tegen te gaan.

Natuur en Landschap

Het gebied heeft zijn ecologische relatie met de zee gelukkig behouden. Op het strand kunnen zich in beperkte mate kleine strandduintjes ontwikkelen, meestal tot de eerstvolgende grote storm.

Het duinlandschap wordt ten dele bepaald door oude stuifduincomplexen in de buitenduinen, grote valleien in het middenduin en de resten van oude loopduinen in het oosten. Door de vele vergravingen (voor de waterwinning) is veel van het oorspronkelijke landschap verdwenen, maar in het zuiden zijn de duinen nog grotendeels intact.

Aan de zeezijde is er nauwelijks opgaand bos of struweel, maar dit neemt landinwaarts sterk toe, vooral in de beschutte valleien. De vele duindoornstruwelen bieden voedsel, dekking en nestgelegenheid aan aan tal van vogels en zoogdieren. Er zijn talloze gradiënten van kalkrijk tot kalkarm en van nat naar droog. De variatie in vegetatie en landvormen heeft tot gevolg dat ook het insectenleven heel rijk is.

Flora & Fauna
Als gevolg van de grote variatie in landschap en begroeiing heeft de AWD een rijke flora en fauna en in het bijzonder een rijk insectenleven. Het terrein bestaat uit bos en struweel, open plekken met stuifzand, vochtige en moerassige valleien en droge vlakten. Op plaatsen die blootstaan aan de zoute zeewind staan typische soorten als Helm, Zeeraket en Zeemelkdistel. In de binnenduinbossen groeien bijv. Kamperfoelie, Look-zonder-look en Adelaarsvaren. In totaal groeien er ruim 660 plantensoorten waarvan 27 bijna nergens anders in Nederland voorkomen. Het grootste gedeelte is bedekt met mossen, grasland en lage struiken, vaak beheerst door Liguster en Duindoorn op de droge zijden en door Kruipwilg in de valleien. Struikheide komt voor in het ZO ('t Heitje). Op beschutte plaatsen ontwikkelen zich struwelen, met Meidoorn en Zomereik, en met wilgen en berken in de valleien. Veel vochtige graslanden zijn door de variatie in bodem en vocht en door het maaibeheer zeer bloemrijk geworden met Zeegroene zegge, Ruig viooltje, Rietorchis, en Parnassia. Ook is het een belangrijk gebied voor paddestoelen (970 soorten, dat is bijna één kwart van de totale inheemse paddenstoelenflora).

Jaarlijks broeden er ongeveer 100 vogelsoorten waaronder duinvogels als Roodborsttapuit en Braamsluiper maar ook rietvogels zoals Blauwborst en Rietzanger. De AWD vormen een kerngebied voor de Duinhagedis; dat wil zeggen dat, in vergelijking met de andere kustduinen, er hier zoveel voorkomen dat ze van hieruit de andere duinen kunnen gaan bevolken. Uitgebreid aanwezig zijn Vos, Ree en Damhert, mede omdat er momenteel niet op deze dieren wordt gejaagd. Kleine roofdieren zoals Hermelijn, Wezel en Bunzing zijn niet zo talrijk. Het Konijn, eeuwenlang de hoeksteen van het duinecosysteem, is in de jaren 90 dramatisch achteruitgegaan door het VHS-virus. Vleermuizen overwinteren in oude bunkers uit de Tweede Wereldoorlog en jagen 's zomers in grote aantallen boven geulen en kanalen. Door de aanwezigheid van de vele waterpartijen zijn de AWD uitzonderlijk rijk aan libellen en wordt ook de zeldzame Waterspitsmuis vrij vaak waargenomen.

Bezoekerscentrum
Bezoekerscentrum De Oranjekom is 18 maart 2008 verhuisd naar een voormalig pompstation. Dit monumentale pompstation ligt aan het verzamelbekken de Oranjekom. Het vernieuwde bezoekerscentrum is bereikbaar via de ingang De Oase van de Amsterdamse Waterleidingduinen: volg vanuit de ingang de gele wandelroute. Adres: 1e Leyweg 6, 2114 BH Vogelenzang. Geopend: di-zo 10:00-17:00u, tel. 020 6087595

Vogelkijkhutten
Vogelkijkwand nabij bezoekerscentrum ‘De Oranjekom’, en een vogelkijkhut op 1,5 km rechtdoor vanaf ingang Oase aan het Vogeleiland.

Natuurbeheer: Waterwinning en natuurbeheer gaan bij de beheerder (Waternet) hand in hand. Het natuurbeheer in de waterwingebieden bestaat uit faunabescherming, maaibeheer, bosbeheer, beweiding maar vooral ook: bewust niets doen, de natuur zijn gang laten gaan.

Bezoekersinfo

Waarschuwing: Veelal zonder dat we het weten én merken, lopen we door een tekenbeet het risico besmet te raken met bacteriën en virussen, waarvan de Lyme ziekte wel de meest bekende is. Ga extra goed voorbereid op pad, Bedek zoveel mogelijk de huid (ook het hoofd) en controleer uzelf (en ook uw huisdier) altijd na terugkomst van een wandeling. Lees er meer over op www.saag.nl

Toegankelijkheid: : Toegangskaartjes zijn te koop bij de vier hoofdingangen (kaartautomaten) en in diverse nabijgelegen horecagelegen.

Wandelen: Vanaf iedere hoofdingang lopen wandelroutes die met groene, gele resp. blauwe paaltjes gemarkeerd zijn.

Fietsen: niet toegestaan, behalve over het fietspad langs de zeereep, van Zandvoort tot Noordwijk.

Waterrecreatie: Omdat de AWD een waterwingebied is zijn er hiervoor geen mogelijkheden.

Honden: niet toegestaan.

Paarden: De speciale ruiterroutes mogen alleen worden gebruikt als men in het bezit is van een speciale ruitervergunning die bij het bezoekerscentrum afgehaald kan worden (men moet hiertoe in het bezit zijn van een ruiterbewijs); kosten ca. 35 euro.

Horeca: Er zijn horecavoorzieningen, incl. toiletten, in de buurt van de ingangen Oase, Panneland en Ruigenhoek.

WATERNET natuurwerkdag: de handen uit de mouwen steken in de Amsterdamse Waterleidingduinen. www.waternet.nl

Vervoer

Trein: vanuit station Heemstede-Aerdenhout: bus 90 richting Den Haag. Halte Waterleiding (vlakbij ingang Oase), halte Bekslaan (nog ca. 30 minuten lopen naar ingang Panneland), halte Köhne (op 5 min van ingang De Zilk) of halte Café Geerlings (op 10 min van ingang Ruigenhoek);
of bus 80 richting Zandvoort: halte Waterleiding/Nieuw Unicum (vlakbij ingang Zandvoortselaan).

Auto: Er zijn parkeerterreinen bij de ingangen Zandvoortselaan, Oase, Panneland en De Zilk (overal betaald perkeren).

Adressen

Waternet, Postbus 94370, 1090 GJ Amsterdam, Bezoekadres: Spaklerweg 16, 1096 BA Amsterdam, Telefoon: 0900 93 94 (lokaal tarief), Website: www.waternet.nl

Natuur- en Terreinbeheer: Vogelenzangseweg 21, 2114 BA Vogelenzang, Tel. 023 5233636, fax 023 5281460.