Natuur & Landschap Historie Cultureel Erfgoed Vrije tijd & Bezoekersinfo Adressen Hotels

Cultureel Erfgoed

Steden. Vanaf het jaar 1000, maar vooral van de 15e tot de 18e eeuw bracht zeevaart en handel welvaart in de steden Stavoren, Bolsward, Leeuwarden en Dokkum, hetgeen nog duidelijk te zien is aan de fraaie architectuur van de binnensteden. Ook de andere steden hebben mooie voorbeelden van historische architectuur, bijvoorbeeld trap- en klokgeveltjes en grachten met hun grachtenpanden.
De elf Friese steden zijn:
Leeuwarden: een stad vol met terrasjes en winkels te midden van een wirwar van oude straatjes en monumentale panden. Veel bezienswaardigheden dateren uit de tijd dat de Oranje-stadhouders in Leeuwarden woonden. Een goed voorbeeld van zo'n bezienswaardigheid is het voormalig Stadhouderlijk Hof (Hofplein, tel. 058 2162180). Eveneens interessant zijn o.m. het Fries Natuurmuseum (Schoenmakersperk 2, tel. 058 2129085) en het Princessehof (Grote Kerkstraat 11, tel. 058 2127438). Daarnaast is Leeuwarden de stad van 'Us Mem', de trotse moeder van het Friese stamboekvee en van de scheve toren de Oldehove.
Sneek: met zijn rijke historie ligt Sneek in het hartje van het Friese Merengebied. Het heeft een centrum met tal van historische grachten en panden. Het opvallendste monument is de Sneker Waterpoort uit de 17e eeuw en in Nederland de enige in zijn soort. In het pand van het Fries Scheepvaartmuseum en de Sneker Oudheidkamer, (Kleinzand 14, tel. 0515 414057) wordt de scheepvaarthistorie en het leven van vroeger tijden tentoongesteld.
IJlst: het oude centrum van IJlst dateert uit de 13e eeuw. Omdat het straatbeeld van de binnenstad niet veel is veranderd kan men zich in vroeger tijden wanen. Met name de 'overtuinen' (die de stadsgrachten omzomen) zijn heel fraai. Het 19e eeuwse (voormalige) stadhuis (Galamagracht 49) heeft een fraaie sprekende voorgevel. In de zomermaanden worden er stadswandelingen georganiseerd met een boottochtje (info bij VVV IJlst, Geeuwkade 4, tel. 0515-531818). De nog werkende houtzaagmolen 'De Rat' is te bezichtigen (tel. 0515 532619).
Sloten: de kleinste van de elf steden. Met zijn indrukwekkende verdedigingslinies was het tot de tanden gewapend; de grachten, wallen en waterpoorten maakten van Sloten een onneembaar bolwerk. Interessant is o.m. het voormalig Stadhuis uit 1759, waarin gevestigd het Museum Stedhûs Sleat (Herenwal 48, tel. 0514 531541/531611). In het zomerseizoen schiet de stadsschutterij Sloten elke vrijdagavond 20 u het kanon af.
Stavoren: het standbeeld van het legendarische Vrouwtje van Stavoren kijkt bij de zeesluis nog altijd over het IJsselmeer uit. Stavoren is met Dokkum de oudste stad van Friesland; de binnenstad van Stavoren is nog zeer karakteristiek. Interessant is ook het Hooglandgemaal Johan Willem Friso, één van de grootste gemalen van Europa. In de zomermaanden is er een veerdienst met Enkhuizen (info VVV Stavoren, tel. 0900 5400001), wat goed gecombineerd kan worden met een bezoek aan het Zuiderzee museum.
Hindeloopen: nooit een echte haven gehad, toch ooit een rijke handelsstad. Belangrijk exportproduct van Hindeloopen is van oudsher het beschilderde houtwerk. Voor de liefhebbers zijn er het Eerste Friese Schaatsmuseum (schaatsgeschiedenis, foto's en collectie; Kleine Weide 1-3, tel. 0514 521683) en het Museum Hidde Nijland Stichting (o.m. meubelschilderwerk en klederdrachten; Dijweg 3, tel. 0514 521420).
Workum: op twee kilometer vanaf het IJsselmeer, de stad van de scheepsbouw en -restauratie, die al vanaf 1399 stadsrechten heeft. Interessant zijn de dijkhuisjes die in het water spiegelen, de vele prachtige gevels, het Waaggebouw met Museum Warkums Erfskip (tel. 0515 543155) en het Jopie Huismanmuseum (Noard 6, tel. 0515 543131). Daarnaast is Workum beroemd om het prachtige Workumer Aardewerk.
Bolsward: vroeger belangrijke handelsstad aan de Middelzee, verbonden aan de Hanze. De historische binnenstad, beschermd stadsgezicht, biedt o.m. de imposante St. Franciscuskerk (Grote Dijlakker 8) en de Martinikerk (Groot Kerkhof, tel. 0515 572274). De Broerekerk is in 1980 door brand verwoest en is nu als ruïne te bezichtigen. Distilleerderij Plantinga/Sonnema (Stoombootkade 12, tel. 0515 572949) en de Friese Bierbrouwerij Us Heit (Snekerstraat 43, tel. 0515 577449) zorgen goed voor de inwendige mens.
Harlingen: de thuishaven van de legendarische Hansje Brinker, het jongetje dat zijn vinger in de dijk stak en een overstroming wist te voorkomen. Zijn standbeeld staat vlak bij de terminals van de veerboten. De havens zijn belangrijk voor de visserij en de scheepsbouw. Interessant zijn de Harlinger Aardewerk- en Tegelfabriek (Voorstraat 84, tel. 0517 415362) en het Stadhuis (Noorderhaven, tel. 0517 492222).
Franeker: de stad van het aloude Friese kaatsen en tot 1811 de universiteitsstad van Friesland. De binnenstad biedt nog tal van historische panden en gevels. 't Coopmanshûs (Voorstraat 51, tel. 0517 392192) herbergt nog steeds sporen van het universitaire verleden. Het Planetarium van Eise Eisinga is Nederlands oudste, nog werkende planetarium (Eise Eisingastraat 3, tel. 0517 393070).
Dokkum: de stad waar in 754 Bonifatius werd vermoord. Dankzij het standbeeld, de Kapel, de kerk en de geneeskrachtige bron waart zijn geest nog altijd rond in de oudste en noordelijkste stad van Friesland. Vanaf de oude vestingwallen is het mogelijk om rondom de oude stadskern te kuieren. Interessant zijn de Bonifatiuskapel (tel. 0519 282007 of 0511 424161), het Streekmuseum Het Admiraliteitshuis (Diepswal 27, tel. 0519 293134) en het Natuurmuseum Dokkum (Kleine Oosterstraat 12, tel. 0519 297318).

Molens. Friesland telt ruim 70 molens waarvan de meeste zijn gebouwd voor de bemaling van polders.

Boerderijen. Karakteristiek voor Friesland is de kop-hals-rompboerderij. Bij de meeste Friese boerderijen zijn de vorstlijsten van de schuur versierd met een uilenbord, een houten gevelteken met zwanen aan weerszijden. Vroeger hadden alle uilenborden een rond luchtgat waardoor de geduchte muizenvangers in en uit konden vliegen. Veel van die uilenborden hebben een achterliggende betekenis.

Overige plaatsen, monumenten en musea, een selectie:
Lemmer: in de 17e en 18e eeuw nog een belangrijke basis voor de Oostzeehandel, een eeuw later was het alleen nog maar een vissershaven. Tegenwoordig speelt het water nog steeds een grote rol voor Lemmer; veel vrachtverkeer en pleziervaart passeert de Prinses Margrietsluis, de poort tussen de Friese meren en het IJsselmeer. Lemmer heeft een Oudheidkamer Lemster-Fiifgea, Nieuwburen 1, tel. 0514 567595. Ir. D.F. Woudagemaal: het grootste, nog in werking zijnde stoomgemaal van Europa, dat het Friese boezemwater op peil houdt. Even ten W van Lemmer. www.woudagemaal.nl
Museumroute Aldfaers Erf: route langs de dorpen Allingawier, Exmorra, Ferwoude en Piaam. Kanaalweg 4, Allingawier, tel. 0515 231631. www.aldfaerserf.nl
Fries Landbouwmuseum: de ontwikkeling van de landbouw in Friesland vanaf de prehistorie. Dorpsstraat 72, Exmorra, tel. 0515 575995. www.frieslandbouwmuseum.nl
Fries Aardewerkmuseum De Waag: gehuisvest in een historisch waaggebouw uit 1698. Collectie van aardewerk uit de 17e, 18e en 19e eeuw. Pruikmakershoek 2, Makkum, tel. 0515 231422.
Kazemattenmuseum Kornwerderzand: heringerichte bunkers en kazematten uit de militaire verdedigingslinie die met succes weerstand bood aan de inval van de Duitse legers in 1940, tot de capitulatie. Kornwerderzand (Afsluitdijk), tel. 0517 579453. www.kazematkwz.nl
Epema-State: Fries landhuis (state) uit 1652 dat van binnen en buiten nog geheel in originele staat verkeert. Te bezoeken op afspraak (niet gratis). Epemawei 8, IJsbrechtum (vlakbij Sneek), tel. 0515 412475. www.epemastate.nl
Museum De Striid Tsjin it Wetter: gehuisvest in een oud kaaspakhuis. Expositie en collectie (archeologische vondsten) rond twee thema's: het terpen- en slenkenlandschap rond het jaar 900; dijkenbouw in de Middeleeuwen. Ald Hiem 2, Wommels, tel. 0515 331625/331595.
Mummiekelder: in de kerk van Wiuwert is een grafkelder met 4 op natuurlijke wijze gemummificeerde lijken (uit 1609) en in het gewelf hangen dode vogels die evenmin vergaan. Inlichtingen: Terp 31, tel. 058 2501475 of 058 2501498
Uniastate Bears: Expositie van Friese states (landhuizen) en stinzes. Tsjerkepaad 3, Beers, tel. 058 2519263.
Dekema State: Friese state met nog intacte grachten en singels, sinds enige jaren gerestaureerd en opengesteld voor publiek; collectie schilderijen. Dekemawei 5, Jelsum, tel. 058 2574786. www.dekemastate.nl
Hoogste terp: gaaf bewaard, deels turfstenen kerkje uit 12e eeuw op de hoogste terp van Nederland (8,80 m boven NAP). Vanuit informatiecentrum elk uur rondleidingen. Inlichtingen: tel. 0518 411783, Hogebeintum.
Kerkmuseum: Romaanse terpkerk uit ca. 1250. Kerkstraat 4, Janum, tel. 0519 339283.
Museum 't Fiskershûske: vier visserswoningen waarin het leven van kustvissers anno 1850 in beeld wordt gebracht. Fiskerspaad 4-8a, Moddergat, tel. 0519 589454.
Anjumer Molen: gevestigd in molen De Eendracht, geschiedenis van de molens in Dongeradeel. Molenbuurt 18, Anjum, tel. 0519 321926.
Vlasbewerkingsmuseum It Braakhok: gevestigd in een oorspronkelijk braakhok, waar tot 1900 linnen werd gemaakt uit vlas. Foeke Sjoerdstrjitte 9, Ee, tel. 0519 518669/518360.
Museum Mr. Andreae: gehuisvest in het voormalig postkantoor van Kollum; stijlkamers, collectie en expositie. Eyso de Wendtstraat 9-11, Kollum, tel. 0511 452833.
Agrarisch Museum De Brink: Kloosterweg 2, Veenklooster, tel. 0511 443992.
Museum Fogelsanghstate: historisch ingericht 19e eeuws landhuis, waarin een beeld wordt gegeven van het leven van de Friese adel; o.m. stijlkamers en diverse collecties. Kloosterweg 2, Veenklooster, tel. 0511 445421.
Oudheidkamer Dantumadeel. Sikke Boukesstraat 4, Zwaagwesteinde, tel. 0511 443422/441807.